Suchość pochwy i zmiany zanikowe – objawy i leczenie

Suchość pochwy, pieczenie i ból podczas seksu mogą wynikać ze zmian tkanek związanych ze spadkiem estrogenów. Określa się je jako atrofię, czyli zmiany zanikowe pochwy i sromu. Szersze pojęcie — zespół moczowo-płciowy menopauzy (GSM) — obejmuje również objawy ze strony układu moczowego.^[1]

Nie każda suchość oznacza atrofię i nie każdy świąd jest grzybicą. Utrzymujące się, nowe lub nawracające dolegliwości warto wyjaśnić. Nie trzeba godzić się na bolesny seks ani wielokrotnie leczyć infekcji, której nikt nie potwierdził.

Co dzieje się z błoną śluzową?

Przy mniejszym wpływie estrogenów tkanki mogą stać się cieńsze, mniej elastyczne i bardziej podatne na otarcia. Zmienia się nawilżenie oraz środowisko pochwy. Objawy mogą dotyczyć wnętrza pochwy, jej wejścia, sromu i okolicy cewki moczowej.

Dolegliwości często stają się wyraźniejsze po menopauzie, ale mogą zacząć się wcześniej. Brak uderzeń gorąca nie wyklucza problemu miejscowego. Zobacz również inne objawy menopauzy.

Inne przyczyny suchości

Suchość może pojawiać się podczas karmienia piersią, przy niektórych lekach, leczeniu onkologicznym albo po operacjach wpływających na czynność jajników. Czasem znaczenie ma niedostateczne podniecenie lub podrażnienie kosmetykiem. Usunięcie samej macicy nie musi oznaczać natychmiastowej menopauzy, jeśli jajniki nadal pracują.^[2]

Dlatego rozpoznanie opiera się na rozmowie i ewentualnym badaniu, nie na wieku lub jednym odczuciu. Powiedz lekarzowi, czy suchość występuje także poza seksem, kiedy się zaczęła i jakie preparaty stosujesz.

Jakie objawy mogą występować?

• Uczucie suchości, ściągnięcia i mniejszej elastyczności pochwy.
• Pieczenie, swędzenie, tkliwość lub podrażnienie wejścia do pochwy i sromu.
• Otarcia, drobne pęknięcia i ból przy penetracji lub po niej.
• Pieczenie przy kontakcie moczu z podrażnioną okolicą.
• Częstomocz, parcie i nawracające zakażenia układu moczowego.
• Niewielkie krwawienie po tarciu, które mimo możliwej suchości wymaga oceny.

Objawy mogą być łagodne lub znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie. Ich nasilenie nie zawsze odpowiada temu, jak tkanki wyglądają. Dolegliwości, które odczuwasz, są ważną częścią oceny.^[2]

Atrofia czy grzybica?

Obie sytuacje mogą dawać świąd, pieczenie i podrażnienie. Grzybicy czasem towarzyszą gęste upławy, ale ich wygląd nie wystarcza do pewnego rozpoznania. Przy zmianach zanikowych częstsze są przewlekła suchość i dyskomfort związany z tarciem.

Jeśli wielokrotne leczenie przeciwgrzybicze nie pomaga, nie powtarzaj go bez końca. Możliwe są również choroby skóry sromu, waginoza bakteryjna, zakażenia przenoszone drogą płciową i reakcje na produkty higieniczne. Badanie może pomóc ustalić, które z tych przyczyn należy sprawdzić. Zobacz grzybicę pochwy.

Atrofia czy zakażenie układu moczowego?

Pieczenie i parcie występują w obu sytuacjach. Suchość i ból przy wejściu do pochwy mogą sugerować współistnienie GSM, ale nie wykluczają zakażenia. Przy nawracających objawach potrzebne mogą być badania moczu i ocena ginekologiczna, zależnie od obrazu klinicznego.

Gorączka, ból boku lub pleców, wymioty i wyraźne pogorszenie samopoczucia wymagają pilnej pomocy. Krew w moczu także trzeba zgłosić. Więcej: dolegliwości moczowe w menopauzie.^[3]

Wpływ na seks i bliskość

Przy suchości penetracja może powodować ból, pieczenie i otarcia. Oczekiwanie kolejnego bólu często zmniejsza ochotę na seks. Nie jest to dowód, że tracisz zdolność do przyjemności lub że związek musi się pogorszyć.

Przerwij aktywność, która boli. Można wybrać dotyk zewnętrzny, dłuższe pobudzenie lub pozycję pozwalającą kontrolować głębokość. Nie trzeba współżyć przez ból, aby „utrzymać pochwę w dobrej formie”. Przy nawrotach potrzebne jest rozpoznanie i leczenie. Przeczytaj seks a menopauza oraz ból podczas stosunku.

Delikatna higiena

Unikaj irygacji, perfumowanych płynów, odkażania i mycia wnętrza pochwy. Zewnętrzne okolice można myć delikatnie wodą; jeżeli stosujesz środek myjący, wybierz łagodny i bezzapachowy. Nadmierne mycie może nasilać objawy.^[2]

Zwróć uwagę na wkładki higieniczne, podpaski, detergent i obcisłe ubranie, jeśli zauważasz po nich pogorszenie. Nie musisz zmieniać wszystkiego naraz. Nie wkładaj do pochwy kosmetyków i domowych mieszanek, które nie są do tego przeznaczone.

Lubrykant i preparat nawilżający

Lubrykant zmniejsza tarcie podczas seksu i działa doraźnie. Dodawaj go w razie potrzeby. Produkt nie powinien powodować pieczenia. Sprawdź zgodność z prezerwatywą i zabawką; oleje mogą uszkadzać lateks.

Preparat dopochwowy nawilżający służy regularnemu łagodzeniu suchości między kontaktami. Może pomagać przy łagodnych dolegliwościach lub uzupełniać leczenie. Nie jest tym samym co lek hormonalny ani lek na zakażenie. Jeśli mimo stosowania objawy się utrzymują, potrzebna jest ocena.^[2]

Miejscowe leczenie estrogenem

Małe dawki estrogenu podawane dopochwowo mogą poprawić stan błony śluzowej i łagodzić objawy GSM. Wybór preparatu, dawkowanie i czas stosowania powinny odpowiadać polskiej charakterystyce produktu i indywidualnym zaleceniom. Nie przenoś schematu z innego leku ani zagranicznej strony.

Leczenie działa głównie miejscowo i zwykle powoduje znacznie mniejszą ekspozycję ogólnoustrojową niż MHT na uderzenia gorąca. Nie oznacza to jednak, że można pominąć historię zdrowotną. Niewyjaśnione krwawienie, przebyty nowotwór hormonozależny i leczenie onkologiczne należy omówić przed rozpoczęciem.^[1]

Po raku piersi zazwyczaj rozważa się najpierw metody niehormonalne. Jeśli nie wystarczają, ewentualny estrogen dopochwowy wymaga indywidualnej rozmowy, często z udziałem onkologa. Nie należy utożsamiać tej decyzji ze stosowaniem hormonów ogólnoustrojowych.

Czy potrzebna jest terapia działająca na cały organizm?

Przy samej suchości częściej odpowiednie jest postępowanie miejscowe. Ogólnoustrojową MHT rozważa się głównie przy dokuczliwych objawach takich jak uderzenia gorąca i nocne poty. Czasem objawy miejscowe wymagają dodatkowego leczenia również u osoby już stosującej MHT.^[1]

Jak szybko można oczekiwać poprawy?

Lubrykant pomaga w chwili użycia poprzez zmniejszenie tarcia. Preparat nawilżający wymaga regularnego stosowania, a zmiana stanu tkanek pod wpływem leczenia hormonalnego nie jest natychmiastowa. Trzymaj się uzgodnionego schematu i zgłoś brak poprawy lub nowe objawy.

Suchość po menopauzie często ma charakter przewlekły. Objawy mogą nawracać po zakończeniu leczenia i wymagać dłuższego postępowania podtrzymującego. To powód do kontroli i dopasowania leczenia, a nie do ciągłego samodzielnego zwiększania dawki.

Nawroty zakażeń i krwawienia

U kobiet po menopauzie z nawracającymi zakażeniami moczowymi estrogen dopochwowy może stanowić element profilaktyki. Nie zastępuje rozpoznania i leczenia ostrego zakażenia. Takie postępowanie uwzględniają europejskie wytyczne urologiczne, po ocenie indywidualnej sytuacji.^[4]

Drobne otarcie może krwawić, ale każde krwawienie po 12 miesiącach bez naturalnej miesiączki wymaga oceny, także przy znanej atrofii. Zgłoś również krwawienie po seksie. Więcej: miesiączka i krwawienia w menopauzie.^[5]

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Umów wizytę przy utrzymującej się suchości, świądzie, bólu, nietypowych upławach, zmianie zapachu, ranach, zmianach skóry, krwawieniu lub nawracających objawach z pęcherza. Do ginekologa w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania.^[6]

Powiedz też, jak objawy wpływają na sen, relację i poczucie komfortu. Badanie powinno odbywać się za Twoją zgodą; możesz zgłosić ból i poprosić o przerwę. Przy silnym bólu z gorączką, bardzo obfitym krwawieniu lub ciężkim stanie ogólnym potrzebna jest pilna pomoc.